باب بيست و هشتم : در بيان ادويه‌اى كه حرف اول آنها ياء مثناة تحتانيه است فصل الياء مع الالف ياسمين به فتح يا و سكون الف و فتح سين و كسر ميم و سكون يا و نون و آن را ياسمون به واو به جاى يا و به ضم ميم نيز و سجلاط نيز و به شيرازى گل هاشم و به هندى چنبيلى نامند . ماهيت آن : گلى است خوشبو و سفيد و زرد و كبود و بعضى را پشت گل بنفش و هر يك سواى زرد بستانى و برى و جبلى مىباشد و سفيد آن خوشبو و كثير الوجود و كبود آن كمياب و نبات آن ما بين شجر و يقطين يعنى نه مانند درخت ايستاده است و نه مانند يقطين بر زمين مفروش خصوص سفيد آن و نيز زرد و كبود آن شجريت غالب و در بعضى بلاد درخت آن عظيم مىگردد و ساق سفيد آن اندك پيچدار و برگ‌هاى آن اندك ريزه طولانى و مشرف و بر دو جانب شاخه آن رسته و خوش منظر و گل آن خوشبو با ساقه باريك مجوفى و بر سر آن برگ‌هاى ريزه پيوسته به آن ساق و در هنگام غنچگى طولانى امرودى شكل و بعضى سفيد آن را زنبق دانسته‌اند و گفته‌اند از روغن زنبق مراد روغن اين است و سوسن آزاد را مخصوص بدين و سوسن سفيد نزد اكثر اطبا مفقود الخاصيت و اين از جهت اشتباهى است كه ايشان را رو داده و در سوسن مذكور شد و برى را ظيان نامند و جبلى آن ياسمين هندى است . جمهور اطبا در ماهيت آن نوشته‌اند كه درخت آن مانند درخت مورد و از آن سبزتر و املس و بزرگتر و برگ آن پهن‌تر و نرم‌تر و به سطبرى برگ مورد نيست و درخت قسم سفيد آن ضعيفتر و گل آن سفيد و با شايبه سرخى و بعضى بىسرخى و بسيار خوشبو و از حمل تا عقرب گل مىدهد و در بلاد حاره هميشه و درخت نوع زرد آن از اين عظيم‌تر و چترى و مانند درخت مورد است و نزد بعضى قسم زرد آن مسمى به زنبق است و بالجمله طبيعت آن : در دويّم گرم و خشك و تا سيّم نيز گفته‌اند . افعال و خواص آن : مفرح و مفتح سدد و مسمن بدن . * اعضاء الرأس و العصب و الغذاء و النفض * بوييدن آن جهت تقويت دماغ و درد سر بارد و رفع رياح دماغ و مشايخ و مبرودين را نافع و نطول طبيخ آن جهت صداع و دردهاى بارد و آشاميدن آن مسهل بلغم و سودا و ماء اصفر و رافع سدد و رياح غليظه و فالج و لقوه و خدر و اوجاع مفاصل و مفرح و محرك باه و مخرج اقسام كرم معده و امعا و مدر بول و حيض و چون آن را در شراب اندازند اندك آن سكر بسيار آورد و آشاميدن آب گل آن سه روز هر روز ده درم قاطع نزف الدم و مضمضه به آب مطبوخ برگ آن جهت درد دندان و قلاع دهان و جوشش آن و لثه و ضماد آن بر پشت و قضيب معين بر نعوظ و بزرگ كننده آن . * السموم * آشاميدن آن مقاوم همه سموم و به دستور ضماد آن . * الزينه * ضماد آن جهت رفع كلف و سرخ كننده رخسار و به دستور غسل آن در حمام و در سفيد كردن موى مؤثر حتى ذرور آن . المضار : مصدع محرورين و اكثار بوييدن آن باعث زردى رنگ رخسار ، مصلح آن بنفشه و گل سرخ و سركه . مقدار شربت : از جرم آن تا سه درم و از آب آن تا ده درم . بدل آن : ياسمين زرد و در تسخين بدن و سفيد كردن موى زرد آن اقوى و بدل هر دو ياسمين برى است و روغن آن كه مانند روغن گل مرتب نمايند و يا كنجد مقشر در آن مكرر پرورده نمايند تا رنگ كنجد سرخ گردد پس ساييده از آن روغن اخذ نمايند بسيار خوشبو و معطر مىباشد .